1. Hiểu đúng về khái niệm "Lé kim" và "Lé giả"

Trước khi đi tìm giải pháp, cha mẹ cần hiểu rõ bản chất của hiện tượng mà mình đang quan sát thấy. Trong y khoa, thuật ngữ "lé kim" thường được dùng để chỉ tình trạng mắt lác (lé) ở mức độ nhẹ, độ lác nhỏ. Tuy nhiên, trên thực tế lâm sàng, phần lớn các trường hợp trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ được cha mẹ đưa đi khám vì nghi ngờ lé kim lại được bác sĩ chẩn đoán là "Lé giả" (Pseudostrabismus). Đây là một sự nhầm lẫn về mặt thị giác vô cùng phổ biến do cấu tạo khuôn mặt đặc thù của trẻ nhỏ gây ra, hoàn toàn không phải là bệnh lý.

Mắt lé kim là tình trạng hai bên mắt không hoạt động đồng bộ

Nguyên nhân chính dẫn đến hiện tượng lé giả này nằm ở cấu trúc vùng mũi và mi mắt của trẻ Châu Á. Khi mới sinh, sống mũi của trẻ thường chưa phát triển hoàn thiện, còn thấp và tẹt. Đồng thời, ở góc trong của mắt (phần tiếp giáp với mũi) thường có một nếp gấp da thừa hình bán nguyệt gọi là "nếp rẻ quạt" (epicanthal fold). Nếp da này che khuất một phần lòng trắng (kết mạc) ở góc trong mắt, khiến cho tỷ lệ lòng trắng ở phía mũi ít hơn hẳn so với phía đuôi mắt. Chính sự mất cân đối này tạo ra ảo giác quang học, khiến người đối diện cảm thấy như lòng đen của trẻ bị đẩy sâu vào trong, giống như đang bị lé, đặc biệt là khi trẻ liếc nhìn sang hai bên.

2. Câu trả lời cho thắc mắc: Mắt lé kim có tự hết không?

Để trả lời câu hỏi này, chúng ta buộc phải phân định rạch ròi hai trường hợp: Lé giả và Lé thật. Nếu trẻ được bác sĩ xác định là Lé giả, cha mẹ hoàn toàn có thể thở phào nhẹ nhõm. Tình trạng này sẽ tự hết mà không cần bất kỳ sự can thiệp y khoa nào. Theo thời gian, khi trẻ lớn lên, khung xương mặt phát triển, sống mũi dần được nâng cao và thon gọn lại. Lúc này, nếp da rẻ quạt ở góc mắt sẽ bị kéo căng và thu hẹp dần, để lộ ra phần lòng trắng cân đối ở cả hai phía. Khi đó, đôi mắt của trẻ sẽ trở về trạng thái bình thường và ảo giác về mắt lé sẽ tự động biến mất. Quá trình này thường diễn ra từ từ và hoàn thiện khi trẻ được 3 đến 5 tuổi.

Tuy nhiên, nếu trẻ bị Lé thật (Strabismus) - tức là có sự lệch trục nhãn cầu thực sự do mất cân bằng cơ vận nhãn hoặc do tật khúc xạ - thì câu trả lời là KHÔNG BAO GIỜ tự hết. Một khi trục mắt đã bị lệch, dù chỉ là một độ lệch rất nhỏ (lé kim thật), nó sẽ tồn tại vĩnh viễn và có xu hướng nặng dần lên nếu không được điều trị. Quan niệm "lớn lên sẽ tự khỏi" trong trường hợp này là một sai lầm tai hại, khiến trẻ bỏ lỡ thời điểm vàng để điều trị, dẫn đến những biến chứng không thể đảo ngược về thị lực. Do đó, mấu chốt vấn đề nằm ở việc chẩn đoán chính xác con bạn đang thuộc nhóm nào.

3. Hậu quả khôn lường nếu bỏ qua "thời điểm vàng" điều trị lé thật

Nhiều cha mẹ cho rằng mắt lé chỉ ảnh hưởng đến thẩm mỹ, làm con tự ti khi giao tiếp sau này, nhưng tác hại thực sự của nó đối với chức năng thị giác còn đáng sợ hơn nhiều. Khi hai mắt không cùng nhìn về một hướng, não bộ sẽ nhận được hai hình ảnh khác nhau hoàn toàn. Để tránh tình trạng nhìn đôi (song thị) gây chóng mặt và rối loạn, bộ não thông minh của trẻ sẽ tự động thực hiện một cơ chế "cắt bỏ". Nó sẽ ức chế và loại bỏ tín hiệu hình ảnh gửi về từ con mắt bị lé, chỉ sử dụng hình ảnh từ con mắt lành.

Nếu tình trạng ức chế này kéo dài liên tục, con mắt bị lé sẽ dần dần mất chức năng, dẫn đến tình trạng Nhược thị (Amblyopia) hay còn gọi là "mắt lười". Đây là tình trạng mất thị lực vĩnh viễn không thể cải thiện bằng kính thuốc. Nguy hiểm hơn, trẻ bị lé lâu ngày sẽ mất đi khả năng thị giác hai mắt, tức là mất khả năng nhìn hình nổi và cảm nhận chiều sâu (3D). Trẻ sẽ gặp khó khăn trong việc ước lượng khoảng cách, cầm nắm đồ vật chính xác, hay tham gia các hoạt động đòi hỏi sự tinh xảo. Quan trọng nhất, nhược thị chỉ có thể điều trị hiệu quả trước 7 tuổi. Sau độ tuổi này, mọi can thiệp gần như chỉ mang tính chất thẩm mỹ chứ không thể cứu vãn được thị lực đã mất.

4. Tuyệt chiêu giúp cha mẹ tự kiểm tra mắt cho con tại nhà

Trước khi đưa con đi khám, cha mẹ có thể áp dụng một số quan sát tinh tế để bước đầu phân biệt lé thật và lé giả. Cách đơn giản nhất là quan sát phản xạ ánh sáng trên lòng đen (giác mạc) của trẻ, hay còn gọi là test Hirschberg. Hãy dùng một chiếc đèn pin nhỏ hoặc đèn flash điện thoại chiếu vào sống mũi của bé (lưu ý để ánh sáng vừa phải, không quá chói). Hãy quan sát đốm sáng phản chiếu trong mắt bé. Nếu đốm sáng này nằm chính giữa đồng tử (con ngươi) của cả hai mắt, khả năng cao bé chỉ bị lé giả. Ngược lại, nếu đốm sáng ở một bên mắt nằm lệch ra khỏi tâm đồng tử (lệch vào trong, ra ngoài, lên trên hoặc xuống dưới), đó là dấu hiệu cảnh báo mắt lé thật.

Ngoài ra, hãy quan sát hành vi nhìn của trẻ. Trẻ bị lé thật thường hay nghiêng đầu, nheo mắt hoặc quay mặt sang một bên để cố gắng nhìn rõ vật thể. Một bài kiểm tra khác là che một mắt của bé lại. Nếu bé phản ứng dữ dội, khóc lóc hoặc cố gắng hất tay cha mẹ ra khi bị che mắt lành, nhưng lại dửng dưng khi bị che mắt còn lại, chứng tỏ con mắt "dửng dưng" kia đang có vấn đề về thị lực hoặc bị lé nặng. Một đặc điểm nữa của lé giả là độ lé thường thay đổi: lúc nhìn nghiêng thì thấy lé nhiều, nhưng khi nhìn thẳng hoặc ngước lên thì mắt lại cân đối. Trong khi lé thật thì độ lệch thường cố định ở mọi góc nhìn.

5. Các phương pháp can thiệp y khoa: Không phải lúc nào cũng cần mổ

Nếu bác sĩ xác định trẻ bị lé thật, phác đồ điều trị sẽ được thiết lập dựa trên nguyên nhân cụ thể chứ không phải trường hợp nào cũng cần phẫu thuật. Nếu nguyên nhân gây lé là do tật khúc xạ (viễn thị nặng thường gây lé trong điều tiết), giải pháp đầu tiên và hiệu quả nhất là đeo kính. Chiếc kính thuốc phù hợp sẽ giúp mắt điều tiết nhẹ nhàng hơn, từ đó trục mắt sẽ tự động thẳng lại mà không cần đụng đến dao kéo. Đây là phương pháp nhẹ nhàng nhưng đòi hỏi sự kiên trì đeo kính thường xuyên của trẻ.

Đeo kính thuốc là giải pháp cho nguyên nhân gây lé do tật khúc xạ

Trong trường hợp trẻ đã bị nhược thị, phương pháp bịt mắt (che mắt lành để ép mắt lười phải làm việc) sẽ được áp dụng song song. Đây là giai đoạn quan trọng nhất để cứu vãn thị lực. Chỉ khi các phương pháp bảo tồn như đeo kính, tập mắt không mang lại hiệu quả, hoặc góc lé quá lớn do cơ vận nhãn bị xơ hóa, bác sĩ mới chỉ định phẫu thuật chỉnh trục nhãn cầu. Phẫu thuật mắt lé hiện nay là một vi phẫu thuật an toàn, thời gian thực hiện ngắn và trẻ hồi phục rất nhanh. Mục tiêu của phẫu thuật không chỉ là để "hết lé" cho đẹp, mà quan trọng hơn là phục hồi thị giác hai mắt, giúp trẻ có được đôi mắt tinh anh và khỏe mạnh trọn vẹn.

Mắt lé kim ở trẻ nhỏ là một vấn đề y khoa cần sự quan tâm đúng mực, không thể phó mặc cho thời gian hay những quan niệm dân gian cũ kỹ. Dù khả năng cao con bạn chỉ bị lé giả do cấu trúc khuôn mặt, nhưng việc đưa trẻ đến bác sĩ nhãn khoa để có một chẩn đoán xác định là điều tuyệt đối cần thiết. Một buổi thăm khám đơn giản có thể mang lại sự an tâm hoàn toàn cho cha mẹ, hoặc mở ra cơ hội vàng để điều trị kịp thời, bảo vệ "cửa sổ tâm hồn" và tương lai tươi sáng cho con. Đừng để sự chần chừ hôm nay trở thành sự hối tiếc muộn màng về thị lực của con sau này.

THÔNG TIN LIÊN HỆ:

• Fanpage của Dr Thắng

1. Thạc sĩ Vũ Công Thắng:

https://www.facebook.com/dr.thang.vn?locale=vi_VN

2. Ths. Vũ Công Thắng: 

https://www.facebook.com/bsthang.vucong?locale=vi_VN

3. THS. Vũ Công Thắng: 

https://www.facebook.com/profile.php?id=61555877620663&locale=vi_VN

• Zalo: 033 809 8222 (không gọi điện vì bác sĩ bận khám sẽ không nghe được)

• Địa chỉ phòng khám: Phòng khám Đa khoa đại học Phenikaa, địa chỉ tại 167 Phố Hoàng Ngân, Phường Yên Hòa, Hà Nội.

• Thời gian làm việc: Sáng 7h30-11h và chiều 14h-16h30 tất cả các ngày trong tuần. Do lịch làm việc của Bác sĩ Thắng không cố định nên nhà mình vui lòng liên hệ trước 1 ngày để có được lịch cụ thể.

• Liên hệ đặt lịch khám: 024 2222 6699