1. Tại sao trẻ sơ sinh lại bị sụt cân ngay sau khi chào đời?

Để không bị hoảng loạn vô cớ, cha mẹ cần hiểu rằng một em bé sơ sinh không giống như một "người lớn thu nhỏ". Khi nằm trong bụng mẹ, bé sống trong môi trường nước ối và cơ thể chứa một lượng nước rất lớn (nước chiếm khoảng 75-80% trọng lượng cơ thể trẻ sơ sinh). Ngay khi dây rốn bị cắt, nguồn cung cấp dinh dưỡng liên tục từ mẹ bị gián đoạn, và cơ thể bé bắt đầu quá trình thích nghi độc lập với môi trường bên ngoài.

Thời gian đầu sau khi chào đời có thể xảy ra hiện tượng trẻ sơ sinh bị sụt cân sinh lý

Sự sụt giảm cân nặng trong những ngày đầu thực chất không phải là do bé bị mất thịt hay mất mỡ, mà chủ yếu là do sự hao hụt nước và thải bỏ chất thải. Có ba nguyên nhân chính dẫn đến hiện tượng này:

• Đào thải phân su và nước tiểu: Trong 24-48 giờ đầu, bé sẽ đi ngoài ra phân su (loại phân màu đen, dính, được tích tụ trong ruột từ khi còn là bào thai) và đi tiểu nhiều lần. Lượng chất thải này chiếm một trọng lượng đáng kể.

• Mất nước qua da và hô hấp: Da của trẻ sơ sinh rất mỏng, diện tích bề mặt da so với trọng lượng cơ thể lớn hơn nhiều so với người lớn, dẫn đến việc bốc hơi nước qua da diễn ra mạnh mẽ (mất nước vô hình). Ngoài ra, việc bé khóc và thở cũng làm tiêu hao một lượng hơi nước nhất định.

• Lượng sữa nạp vào ít: Trong những ngày đầu, dạ dày của bé chỉ nhỏ bằng quả nho hoặc quả óc chó, chỉ chứa được 5-7ml sữa mỗi cữ. Đồng thời, sữa mẹ lúc này là sữa non (Colostrum) tuy giàu dưỡng chất nhưng số lượng lại ít. Sự chênh lệch giữa "đầu ra" (mất nước, thải phân) nhiều hơn "đầu vào" (lượng sữa bú) dẫn đến kết quả tất yếu là cân nặng sụt giảm.

2. Sụt cân bao nhiêu là bình thường (Sinh lý)?

Sụt cân sinh lý thường diễn ra theo một lộ trình thời gian khá cố định. Thông thường, cân nặng của trẻ sẽ bắt đầu giảm ngay từ ngày đầu tiên, đạt mức thấp nhất vào ngày thứ 3 hoặc thứ 4 sau sinh, và sau đó bắt đầu tăng trở lại.

Theo các tiêu chuẩn y khoa quốc tế, mức độ sụt cân được coi là an toàn (sinh lý) nằm trong khoảng:

• Trẻ bú sữa công thức: Thường sụt khoảng 3% - 5% trọng lượng cơ thể lúc sinh.

• Trẻ bú mẹ hoàn toàn: Thường sụt khoảng 5% - 7%, và tối đa có thể lên tới 10% trọng lượng cơ thể lúc sinh.

Ví dụ: Nếu bé sinh ra nặng 3.000g (3kg), thì việc bé sụt xuống còn 2.700g (mất 300g, tương đương 10%) trong vòng 3-4 ngày đầu là hoàn toàn chấp nhận được, miễn là bé vẫn tỉnh táo và bú tốt. Sau giai đoạn "đáy" này, khi lượng sữa mẹ về dồi dào hơn và kỹ năng bú của bé thuần thục hơn, bé sẽ bắt đầu tăng cân trở lại. Đa số trẻ sẽ lấy lại được cân nặng lúc sinh vào ngày thứ 10 đến ngày thứ 14 của cuộc đời.

3. Dấu hiệu cảnh báo sụt cân bệnh lý: Khi nào cần đi khám ngay?

Mặc dù sụt cân là bình thường, nhưng nếu quá trình này diễn ra quá nhanh, quá nhiều hoặc kéo dài quá lâu, nó sẽ chuyển sang trạng thái "bệnh lý". Sụt cân quá mức có thể dẫn đến mất nước nặng, tăng lượng Natri trong máu gây tổn thương não, hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng vàng da sơ sinh.

Cha mẹ cần đưa trẻ đến gặp bác sĩ Nhi khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng ngay lập tức nếu nhận thấy các dấu hiệu báo động sau:

Về chỉ số cân nặng và thời gian:

• Trẻ sụt cân quá 10% trọng lượng cơ thể (ví dụ bé 3kg sụt quá 300g).

• Trẻ vẫn tiếp tục bị sụt cân sau ngày thứ 5.

• Trẻ chưa lấy lại được cân nặng lúc sinh sau 2 tuần tuổi (14 ngày).

Về các dấu hiệu mất nước và sức khỏe toàn trạng:

• Tã ướt ít: Sau ngày thứ 4-5, trẻ có ít hơn 6 tã ướt nặng tay trong vòng 24 giờ. Nước tiểu có màu vàng sẫm, màu cam hoặc có cặn màu gạch cua (tinh thể urate) – dấu hiệu của việc bé bú không đủ.

• Phân: Bé vẫn đi phân su (màu đen/xanh đậm) sau ngày thứ 5, thay vì chuyển sang phân hoa cà hoa cải (màu vàng).

• Thần kinh: Trẻ li bì, ngủ quá nhiều khó đánh thức để dậy bú, hoặc ngược lại là quấy khóc liên tục, vật vã, kích thích.

• Thóp và niêm mạc: Thóp trước (phần mềm trên đỉnh đầu) bị trũng sâu xuống, môi khô, khóc không có nước mắt, mắt trũng.

• Vàng da: Tình trạng vàng da lan nhanh xuống ngực, bụng, đùi hoặc vàng da đậm màu.

4. Nguyên nhân khiến trẻ bị sụt cân bệnh lý

Tại sao một số trẻ lại sụt cân quá mức cho phép? Nguyên nhân thường nằm ở vấn đề nuôi dưỡng (Breastfeeding management) hơn là bệnh lý thực thể của trẻ.

• Khớp ngậm sai: Đây là nguyên nhân phổ biến nhất. Bé ngậm không đúng khớp khiến bé mút rất nhiệt tình nhưng không rút được sữa ra, hoặc làm mẹ đau đớn dẫn đến ức chế phản xạ xuống sữa.

• Ngủ quên: Một số bé sơ sinh (đặc biệt là bé sinh non hoặc bị vàng da) thường ngủ rất nhiều và không tự thức dậy đòi bú. Nếu mẹ để bé ngủ quá 3-4 tiếng không bú, bé sẽ không nạp đủ năng lượng.

• Vấn đề từ mẹ: Mẹ bị chậm sữa về (sau sinh mổ, mẹ bị stress, mẹ bị sót rau...), cấu tạo đầu ti phẳng/dẹt khiến bé khó bắt vú, hoặc mẹ cho bé bú không đủ thời gian (chuyển bên quá sớm khi bé chưa bú được lớp sữa béo cuối cùng).

5. Bí quyết giúp bé nhanh chóng lấy lại cân nặng và tăng trưởng tốt

Để giúp con vượt qua giai đoạn sụt cân sinh lý một cách nhẹ nhàng và sớm bắt đà tăng trưởng, cha mẹ cần áp dụng chế độ chăm sóc và nuôi dưỡng khoa học ngay từ những giờ đầu sau sinh.

• Da kề da (Skin-to-skin): Thực hiện da kề da càng nhiều càng tốt ngay sau sinh. Hơi ấm từ mẹ giúp bé ổn định thân nhiệt (đỡ tốn năng lượng để sưởi ấm), giảm hormone căng thẳng và kích thích phản xạ tìm vú, giúp bé bú hiệu quả hơn.

Hơi ấm từ mẹ giúp bé ổn định thân nhiệt, bú tốt hơn

• Cho bú theo nhu cầu và tích cực: Không nên chờ đến khi bé khóc ngằn ngặt mới cho bú. Hãy quan sát các dấu hiệu sớm (bé liếm môi, mút tay, quay đầu tìm kiếm). Cố gắng cho bé bú ít nhất 8-12 lần mỗi ngày (mỗi 2-3 giờ một lần). Nếu bé ngủ quá 3 giờ, hãy nhẹ nhàng đánh thức bé dậy để bú.

• Kiểm tra khớp ngậm: Đảm bảo miệng bé mở rộng, môi trề ra như miệng cá, cằm chạm vào bầu ngực và ngậm hết phần lớn quầng vú. Nếu mẹ cảm thấy đau rát đầu ti, hãy tháo khớp ngậm và thử lại.

• Vắt sữa bổ sung (nếu cần): Trong trường hợp bé quá yếu không bú được hoặc mẹ chưa thạo khớp ngậm, hãy vắt sữa non và đút cho bé bằng thìa hoặc cốc nhỏ để đảm bảo bé không bị mất nước trong khi chờ đợi tập luyện.

• Theo dõi tã bỉm: Đây là thước đo chính xác nhất lượng sữa bé bú được. Từ ngày thứ 4 trở đi, bé cần ướt ít nhất 6 chiếc bỉm và đi tiêu phân vàng 3-4 lần mỗi ngày.

Hiện tượng sụt cân sinh lý trong tuần đầu đời là một "bước lùi" cần thiết để cơ thể trẻ thanh lọc và chuẩn bị cho một hành trình tăng trưởng mạnh mẽ phía trước. Cha mẹ không cần quá lo lắng nếu mức sụt cân nằm trong giới hạn cho phép (dưới 10%) và bé vẫn lanh lợi, ăn ngủ tốt. Tuy nhiên, sự cảnh giác là không bao giờ thừa. Hãy biến chiếc cân và những chiếc tã ướt thành công cụ theo dõi sức khỏe hữu hiệu, và đừng ngần ngại tìm kiếm sự trợ giúp y tế nếu có bất kỳ nghi ngờ nào về tình trạng của con. Nuôi con là một hành trình dài, và việc hiểu đúng về sụt cân sinh lý sẽ giúp cha mẹ có một khởi đầu vững vàng và tự tin hơn.

THÔNG TIN LIÊN HỆ:

• Fanpage của Dr Thắng

1. Thạc sĩ Vũ Công Thắng:

https://www.facebook.com/dr.thang.vn?locale=vi_VN

2. Ths. Vũ Công Thắng: 

https://www.facebook.com/bsthang.vucong?locale=vi_VN

3. THS. Vũ Công Thắng: 

https://www.facebook.com/profile.php?id=61555877620663&locale=vi_VN

• Zalo: 033 809 8222 (không gọi điện vì bác sĩ bận khám sẽ không nghe được)

• Địa chỉ phòng khám: Phòng khám Đa Khoa Đại học Phenikaa, địa chỉ tại 167 Phố Hoàng Ngân, Phường Yên Hòa, Hà Nội.

• Thời gian làm việc: Sáng 7h30-11h và chiều 14h-16h30 tất cả các ngày trong tuần. Do lịch làm việc của Bác sĩ Thắng không cố định nên nhà mình vui lòng liên hệ trước 1 ngày để có được lịch cụ thể.

• Liên hệ đặt lịch khám: 024 2222 6699