Viêm não mô cầu là gì? Dấu hiệu nhận biết sớm và mức độ nguy hiểm

1. Viêm não mô cầu là gì?

Viêm não mô cầu (Meningococcal disease) là một bệnh truyền nhiễm cấp tính do vi khuẩn Neisseria meningitidis (còn gọi là vi khuẩn não mô cầu) gây ra. Loại vi khuẩn này có thể gây ra hai thể bệnh cảnh lâm sàng chính, thường đi kèm với nhau và đều nguy hiểm: Viêm màng não (vi khuẩn tấn công màng bao bọc não và tủy sống) và Nhiễm trùng huyết (vi khuẩn xâm nhập vào máu).

Dấu hiệu bệnh viêm màng não mô cầu

Điều đáng sợ là vi khuẩn não mô cầu không tồn tại trong môi trường tự nhiên mà sống ký sinh ngay trong vùng mũi họng của con người. Theo thống kê, có khoảng 10-20% dân số là "người lành mang trùng" – tức là họ mang vi khuẩn trong người nhưng không phát bệnh, âm thầm lây lan cho cộng đồng qua đường hô hấp.

Con đường lây truyền: Bệnh lây trực tiếp từ người sang người thông qua các hạt nước bọt nhỏ li ti khi ho, hắt hơi, nói chuyện, hôn hoặc qua việc dùng chung các vật dụng cá nhân như ly, cốc, bàn chải đánh răng.
Đối tượng nguy cơ: Bệnh có thể gặp ở mọi lứa tuổi, nhưng phổ biến nhất là trẻ nhũ nhi, trẻ nhỏ dưới 5 tuổi và thanh thiếu niên (15-24 tuổi) – nhóm đối tượng sinh hoạt tập thể đông đúc như nhà trẻ, trường học, ký túc xá.

2. Dấu hiệu nhận biết sớm

Việc phát hiện bệnh trong vài giờ đầu tiên có ý nghĩa quyết định đến sự sống còn. Tuy nhiên, đây là thách thức lớn nhất vì các triệu chứng ban đầu rất giống cúm hoặc sốt siêu vi. Cha mẹ cần đặc biệt cảnh giác nếu thấy các triệu chứng xuất hiện đột ngột và diễn tiến xấu đi nhanh chóng.

Các dấu hiệu sớm (Trong 8 giờ đầu): Ở giai đoạn này, các triệu chứng còn mơ hồ, bao gồm:

Sốt cao đột ngột: Trẻ đang chơi ngoan bỗng sốt vọt lên 39-40 độ C, cơn sốt rất khó hạ bằng thuốc thông thường.
Đau đầu dữ dội: Ở trẻ lớn và người lớn, cơn đau đầu được mô tả là đau như búa bổ, uống thuốc giảm đau không đỡ.
Buồn nôn và nôn: Nôn vọt, nôn không liên quan đến bữa ăn.
Đau họng, sổ mũi: Dễ gây nhầm lẫn với viêm họng.
Chân tay lạnh: Mặc dù sốt cao nhưng bàn tay, bàn chân bệnh nhân lại lạnh toát và nhợt nhạt (dấu hiệu của sốc nhiễm trùng sớm).

Các dấu hiệu điển hình (Sau 8-15 giờ): Khi vi khuẩn đã tấn công sâu vào màng não và máu, các dấu hiệu đặc trưng sẽ xuất hiện:

Cứng gáy (Cổ cứng): Đây là dấu hiệu kinh điển của viêm màng não. Bệnh nhân cảm thấy đau cứng vùng gáy, không thể cúi đầu chạm cằm vào ngực được. Ở trẻ nhỏ, trẻ thường nằm tư thế cò súng (đầu ngửa ra sau, chân co lên).
Sợ ánh sáng (Photophobia): Bệnh nhân rất khó chịu khi nhìn thấy ánh sáng đèn hoặc mặt trời, thường lấy tay che mắt hoặc quay mặt vào tường.
Thóp phồng (ở trẻ sơ sinh): Thóp trước căng phồng lên, đập mạnh theo nhịp tim.
Trẻ lừ đừ, li bì: Rối loạn tri giác, ngủ gà, khó đánh thức hoặc kích thích vật vã, co giật.

3. Dấu hiệu báo động đỏ

Nếu có một dấu hiệu nào giúp phân biệt viêm não mô cầu với các bệnh khác ngay lập tức, đó chính là "Tử ban". Đây là biểu hiện của tình trạng nhiễm trùng huyết do não mô cầu gây ra, dẫn đến xuất huyết dưới da.

Đặc điểm nhận dạng của tử ban não mô cầu:

Hình thái: Ban đầu là những chấm đỏ nhỏ như đầu kim, sau đó nhanh chóng lan rộng thành các mảng bầm tím lớn, màu đỏ thẫm hoặc tím đen.
Vị trí: Có thể xuất hiện ở bất cứ đâu, nhưng thường thấy ở thân mình, hông, đùi và cẳng chân.
Thử nghiệm "Cái cốc" (Glass Test): Đây là cách kiểm tra quan trọng tại nhà. Hãy dùng một chiếc cốc thủy tinh trong suốt ấn mạnh vào vết ban đỏ.

Nếu vết đỏ biến mất hoặc trắng bệch ra: Đó là phát ban thông thường hoặc sốt xuất huyết.
Nếu vết đỏ/tím vẫn nhìn thấy rõ qua lớp kính và không thay đổi màu sắc: Đó chính là tử ban do xuất huyết. Đây là tình trạng cấp cứu tối khẩn cấp.

4. Mức độ nguy hiểm và các biến chứng tàn khốc

Tại sao viêm não mô cầu lại được xếp vào nhóm bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nhất (Nhóm B)? Câu trả lời nằm ở tốc độ và hậu quả tàn phá của nó.

Tỷ lệ tử vong cao: Ngay cả khi được chẩn đoán và điều trị tích cực bằng kháng sinh, tỷ lệ tử vong vẫn dao động từ 10% đến 15%. Nếu không được điều trị kịp thời, tỷ lệ này lên tới 50-80%.
Diễn biến siêu tốc: Từ một người khỏe mạnh, bệnh nhân có thể rơi vào sốc nhiễm trùng, suy đa tạng và tử vong chỉ trong vòng 24 giờ. Thời gian vàng để cứu sống bệnh nhân được tính bằng phút.
Di chứng nặng nề suốt đời: Khoảng 20% những người may mắn sống sót phải gánh chịu những di chứng vĩnh viễn, bao gồm:

Đoạn chi (Cắt cụt tay chân): Do vi khuẩn gây tắc mạch, hoại tử các đầu chi (ngón tay, ngón chân, bàn chân) buộc bác sĩ phải phẫu thuật cắt bỏ để bảo toàn tính mạng.
Tổn thương não: Gây chậm phát triển trí tuệ, liệt nửa người, động kinh.
Điếc: Mất thính lực hoàn toàn hoặc một phần.
Sẹo xấu: Các vết hoại tử da để lại sẹo lồi lõm gây mất thẩm mỹ nghiêm trọng.

5. Phòng bệnh chủ động: Vắc-xin là lá chắn thép

Trước sự nguy hiểm khôn lường của viêm não mô cầu, "phòng bệnh hơn chữa bệnh" là nguyên tắc sống còn. Rất may mắn, hiện nay y học đã có vắc-xin phòng ngừa hiệu quả căn bệnh này.

Vaccine viêm não mô cầu nhóm B

Tiêm chủng vắc-xin: Có nhiều nhóm huyết thanh gây bệnh (A, B, C, Y, W-135...), do đó cần tiêm đầy đủ các loại vắc-xin để bảo vệ toàn diện.

Vắc-xin Mengoc BC: Phòng não mô cầu tuýp B và C (thường tiêm cho trẻ từ 6 tháng tuổi).
Vắc-xin Menactra/Nimenrix: Phòng não mô cầu 4 tuýp A, C, Y, W-135 (thường tiêm cho trẻ từ 9 tháng hoặc 2 tuổi trở lên và người lớn).
Lưu ý: Cần tiêm đủ liều cơ bản và liều nhắc lại theo chỉ định của bác sĩ để duy trì miễn dịch bền vững.

Vệ sinh và cách ly:

Thường xuyên rửa tay bằng xà phòng, súc miệng bằng nước muối sát khuẩn.
Đeo khẩu trang khi đến nơi đông người hoặc khi tiếp xúc với người có biểu hiện viêm đường hô hấp.
Giữ vệ sinh nơi ở thông thoáng, sạch sẽ.
Khi phát hiện có ca bệnh hoặc nghi ngờ nhiễm bệnh, cần cách ly ngay lập tức và đưa đến cơ sở y tế. Những người tiếp xúc gần với bệnh nhân cần được uống thuốc kháng sinh dự phòng theo chỉ định của cơ quan y tế.

Viêm não mô cầu không phải là bệnh phổ biến như cúm mùa, nhưng một khi nó ghé thăm, hậu quả để lại là vô cùng thảm khốc. Đừng chủ quan trước bất kỳ cơn sốt cao đột ngột nào kèm theo đau đầu và cứng gáy. Hãy trang bị kiến thức nhận biết dấu hiệu sớm, đặc biệt là dấu hiệu "tử ban", và quan trọng hơn hết là rà soát lại lịch tiêm chủng của cả gia đình. Một mũi tiêm nhỏ hôm nay có thể cứu cả một mạng sống và tương lai của con bạn ngày mai.

THÔNG TIN LIÊN HỆ:

Fanpage của Dr Thắng

1. Thạc sĩ Vũ Công Thắng:

https://www.facebook.com/dr.thang.vn?locale=vi_VN

2. Ths. Vũ Công Thắng:

https://www.facebook.com/bsthang.vucong?locale=vi_VN

3. THS. Vũ Công Thắng:

https://www.facebook.com/profile.php?id=61555877620663&locale=vi_VN

Zalo: 033 809 8222 (không gọi điện vì bác sĩ bận khám sẽ không nghe được)
Địa chỉ phòng khám: Phòng khám Đa Khoa Đại học Phenikaa, địa chỉ tại 167 Phố Hoàng Ngân, Phường Yên Hòa, Hà Nội.
Thời gian làm việc: Sáng 7h30-11h và chiều 14h-16h30 tất cả các ngày trong tuần. Do lịch làm việc của Bác sĩ Thắng không cố định nên nhà mình vui lòng liên hệ trước 1 ngày để có được lịch cụ thể.
Liên hệ đặt lịch khám: 024 2222 6699