1. Nhận diện "Phân sống": Khi nào chiếc bỉm phát tín hiệu cầu cứu?

Trước khi đi tìm nguyên nhân, mẹ cần xác định xem liệu con có thực sự đang đi ngoài phân sống hay không. Ở trẻ sơ sinh bú mẹ hoàn toàn, phân thường có màu vàng tươi, sệt sệt và đôi khi có hạt lợn cợn màu trắng (hoa cà hoa cải), đây là hiện tượng sinh lý hoàn toàn bình thường do sữa mẹ dễ tiêu hóa và đào thải nhanh. Tuy nhiên, khái niệm "phân sống" bệnh lý được xác định khi tính chất phân thay đổi rõ rệt.

Loạn khuẩn đường ruột ở trẻ em có thể do một số bệnh lý

Biểu hiện điển hình nhất là phân nát, không đóng thành khuôn, trong phân có lợn cợn các mảng thức ăn chưa tiêu hóa hết (như hạt cơm, sợi rau, mảnh cà rốt). Màu sắc phân có thể ngả sang vàng ngà hoặc xanh rêu (màu dưa cải). Đặc biệt, mẹ sẽ nhận thấy phân có mùi chua rất nồng hoặc mùi tanh, đôi khi có bọt khí hoặc váng mỡ nổi lên trên mặt nước (do không tiêu hóa được chất béo). Khi tình trạng này kéo dài, trẻ thường có biểu hiện đau bụng âm ỉ, quấy khóc, bụng chướng hơi và quan trọng nhất là biểu đồ cân nặng đi ngang hoặc đi xuống trong nhiều tháng liền.

2. Thủ phạm thứ nhất: Loạn khuẩn đường ruột (Mất cân bằng hệ vi sinh)

Đường ruột của con người là một hệ sinh thái thu nhỏ với tỷ lệ vàng là 85% lợi khuẩn và 15% hại khuẩn. Khi tỷ lệ này được duy trì, hệ tiêu hóa hoạt động trơn tru, phân đẹp. Loạn khuẩn đường ruột xảy ra khi cán cân này bị phá vỡ, hại khuẩn sinh sôi nảy nở lấn át lợi khuẩn. Nguyên nhân phổ biến nhất dẫn đến tình trạng này là do việc sử dụng thuốc kháng sinh. Kháng sinh tiêu diệt vi khuẩn gây bệnh nhưng cũng vô tình "giết nhầm" cả đội quân lợi khuẩn bảo vệ đường ruột.

Khi bị loạn khuẩn, thức ăn đi vào ruột không được các lợi khuẩn hỗ trợ lên men và xử lý triệt để. Hại khuẩn tấn công làm tổn thương niêm mạc ruột, gây rối loạn quá trình hấp thu nước và điện giải. Biểu hiện đặc trưng để nhận biết phân sống do loạn khuẩn là trẻ thường đi ngoài phân lỏng, có thể lẫn chất nhầy (như mũi), màu xanh, có bọt và hậu môn dễ bị hăm đỏ. Trẻ có thể vừa bị tiêu chảy đan xen với táo bón thất thường. Tình trạng này hay gặp ở những trẻ vừa trải qua một đợt ốm, phải dùng kháng sinh dài ngày hoặc môi trường sống kém vệ sinh.

3. Thủ phạm thứ hai: Thiếu hụt men tiêu hóa (Enzym)

Khác với loạn khuẩn, thiếu men tiêu hóa là câu chuyện liên quan đến khả năng "cắt nhỏ" thức ăn của cơ thể. Men tiêu hóa (Enzym) được tiết ra từ các tuyến như tuyến nước bọt, dạ dày, tụy và gan mật. Chúng đóng vai trò như những chiếc kéo, cắt nhỏ thức ăn (đạm, đường, béo) thành các phân tử siêu nhỏ để ruột non có thể hấp thu vào máu. Nếu cơ thể thiếu đi những "chiếc kéo" này, thức ăn sẽ đi qua đường ruột ở dạng thô và bị đào thải ra ngoài nguyên vẹn, tạo thành phân sống.

Tình trạng thiếu men thường gặp ở những trẻ ăn dặm quá sớm (trước 6 tháng tuổi), khi hệ tiêu hóa chưa hoàn thiện nhưng mẹ đã ép ăn bột, cháo đặc. Hoặc do mẹ cho bé ăn quá nhiều chất đạm, chất béo vượt quá khả năng xử lý của tuyến tụy (quá tải đường ruột). Một số trường hợp khác là do trẻ bị ốm lâu ngày, cơ thể suy nhược khiến các tuyến tiết men bị "ngủ quên" hoặc suy giảm chức năng. Dấu hiệu nhận biết phân sống do thiếu men là phân thường có màu trắng bệch hoặc nhạt màu, mùi rất khắm, có váng mỡ (do không tiêu được chất béo) và nhìn rõ xác thức ăn thô. Bụng trẻ thường ậm ạch, khó tiêu sau khi ăn.

4. Hệ lụy "vòng xoắn bệnh lý": Tại sao con mãi không tăng cân?

Dù nguyên nhân là do loạn khuẩn hay thiếu men, hậu quả cuối cùng đều dẫn đến hội chứng kém hấp thu. Khi thức ăn không được tiêu hóa và hấp thu, cơ thể trẻ không nhận được các dưỡng chất thiết yếu như Protein, Glucid, Lipid, Vitamin và khoáng chất. Để duy trì hoạt động sống, cơ thể buộc phải huy động năng lượng dự trữ, dẫn đến việc trẻ sụt cân, lớp mỡ dưới da mỏng dần, cơ bắp teo nhão.

Nguy hiểm hơn, tình trạng đi ngoài phân sống kéo dài sẽ làm tổn thương các vi nhung mao trong lòng ruột. Khi các vi nhung mao này bị cùn mòn, khả năng tiết men tiêu hóa của ruột lại càng giảm sút, làm cho tình trạng phân sống càng nặng nề hơn. Đây là một "vòng xoắn bệnh lý" luẩn quẩn: Đi ngoài phân sống -> Tổn thương niêm mạc ruột -> Giảm tiết men và loạn khuẩn -> Kém hấp thu -> Suy dinh dưỡng -> Giảm sức đề kháng -> Dễ mắc bệnh -> Lại đi ngoài phân sống. Nếu cha mẹ không cắt đứt được vòng xoắn này, trẻ sẽ rơi vào tình trạng suy dinh dưỡng thể thấp còi, ảnh hưởng đến cả phát triển thể chất và trí tuệ sau này.

5. Giải pháp điều trị: Phân biệt men vi sinh và men tiêu hóa

Để xử lý tình trạng này, việc điều chỉnh chế độ ăn và bổ sung đúng loại men là yếu tố then chốt. Về chế độ ăn, mẹ cần tuân thủ nguyên tắc "ăn chín, uống sôi", chế biến thức ăn mềm, lỏng, dễ tiêu hóa. Tạm thời giảm bớt lượng đạm và chất béo trong khẩu phần, tăng cường các loại rau củ quả chứa chất xơ hòa tan (như cà rốt, chuối, táo). Đặc biệt, không nên ép trẻ ăn quá no trong một bữa mà nên chia nhỏ thành nhiều bữa để giảm tải áp lực cho hệ tiêu hóa.

Cha mẹ cần phân biệt rõ men vi sinh và men tiêu hóa

Về việc dùng thuốc, cha mẹ cần phân biệt rõ: Nếu trẻ đi ngoài phân sống do loạn khuẩn (sau đợt kháng sinh, phân xanh, nhầy bọt), cần bổ sung Men vi sinh (Probiotics). Đây là các chế phẩm chứa lợi khuẩn sống, giúp lập lại cân bằng hệ vi sinh, an toàn và có thể dùng kéo dài. Ngược lại, nếu trẻ đi ngoài phân sống do thiếu hụt enzym (phân còn nguyên thức ăn, váng mỡ, bụng ậm ạch), bác sĩ có thể chỉ định dùng Men tiêu hóa (Enzym). Tuy nhiên, men tiêu hóa chỉ được dùng theo đợt ngắn (thường 7-10 ngày) và phải có sự giám sát của bác sĩ. Tuyệt đối không lạm dụng men tiêu hóa kéo dài vì sẽ khiến cơ thể bị phụ thuộc, ức chế các tuyến tự nhiên sản xuất men, làm hệ tiêu hóa của trẻ càng yếu đi.

Đi ngoài phân sống và chậm tăng cân là một bài toán khó nhưng hoàn toàn có thể giải quyết nếu cha mẹ bình tĩnh quan sát và hiểu đúng nguyên nhân. Đừng vội vàng nhồi nhét cho con đủ loại thuốc bổ hay men khi chưa biết rõ "kẻ thù" là loạn khuẩn hay thiếu men. Một chế độ dinh dưỡng khoa học, kết hợp với việc bổ sung đúng loại men hỗ trợ và vệ sinh sạch sẽ chính là liều thuốc tốt nhất giúp hệ tiêu hóa của con phục hồi, để bé lại ăn ngon, ngủ tốt và bắt kịp đà tăng trưởng. Nếu tình trạng kéo dài, hãy đưa bé đến gặp bác sĩ dinh dưỡng để có phác đồ điều trị chuyên biệt.

THÔNG TIN LIÊN HỆ:

• Fanpage của Dr Thắng

1. Thạc sĩ Vũ Công Thắng:

https://www.facebook.com/dr.thang.vn?locale=vi_VN

2. Ths. Vũ Công Thắng: 

https://www.facebook.com/bsthang.vucong?locale=vi_VN

3. THS. Vũ Công Thắng: 

https://www.facebook.com/profile.php?id=61555877620663&locale=vi_VN

• Zalo: 033 809 8222 (không gọi điện vì bác sĩ bận khám sẽ không nghe được)

• Địa chỉ phòng khám: Phòng khám Đa khoa đại học Phenikaa, địa chỉ tại 167 Phố Hoàng Ngân, Phường Yên Hòa, Hà Nội.

• Thời gian làm việc: Sáng 7h30-11h và chiều 14h-16h30 tất cả các ngày trong tuần. Do lịch làm việc của Bác sĩ Thắng không cố định nên nhà mình vui lòng liên hệ trước 1 ngày để có được lịch cụ thể.

• Liên hệ đặt lịch khám: 024 2222 6699