1. Hiểu đúng bản chất: Tắc tia sữa thực sự là gì?

Để xử lý hiệu quả, trước tiên mẹ cần hiểu điều gì đang diễn ra bên trong bầu ngực mình. Tuyến sữa của mẹ có cấu tạo giống như một chùm nho, trong đó các nang sữa (quả nho) sản xuất sữa và đổ vào các ống dẫn (cành nho) để chảy ra đầu ti. Tắc tia sữa xảy ra khi lòng ống dẫn bị chít hẹp hoặc bị chặn lại bởi một cục máu đông, cặn sữa hoặc do sữa bị ứ đọng quá lâu và đông kết lại thành cục (giống như bơ đông lại trong tủ lạnh). Khi dòng chảy bị chặn, sữa mới vẫn tiếp tục được sản xuất nhưng không thoát ra được sẽ dồn ứ lại phía sau điểm tắc, làm cho ống dẫn sữa phình to ra, chèn ép vào các mô xung quanh gây sưng, nóng, đỏ và đau.

Nguyên nhân gây tắc tia sữa rất đa dạng

Nguyên nhân dẫn đến tình trạng này rất đa dạng, có thể do mẹ không cho bé bú hết sữa trong ngực, khoảng cách giữa các cữ bú quá xa, mẹ mặc áo ngực quá chật chèn ép lên ống dẫn, hoặc do tinh thần căng thẳng (stress) làm ức chế hormone Oxytocin khiến phản xạ xuống sữa bị cản trở. Đặc biệt, những ngày trời lạnh hoặc khi mẹ ăn quá nhiều đồ béo, lượng chất béo trong sữa tăng cao cũng dễ làm sữa bị vón cục gây tắc. Hiểu được cơ chế cơ học này, mẹ sẽ thấy rằng chìa khóa của việc điều trị chính là làm tan cục sữa đông và tạo áp lực để đẩy nó ra ngoài.

2. Nguyên tắc "Vàng" số 1: Chườm ấm kết hợp Massage đúng kỹ thuật

Bước đầu tiên và quan trọng nhất trong quy trình xử lý tắc tia sữa tại nhà là sử dụng nhiệt độ. Trước khi cho bé bú hoặc hút sữa khoảng 15-20 phút, mẹ hãy chườm ấm lên vùng ngực bị tắc. Nhiệt độ ấm sẽ giúp làm giãn nở các ống dẫn sữa, đồng thời làm mềm các cục sữa đông đang gây tắc nghẽn, giúp chúng dễ dàng bị đánh tan và thoát ra ngoài. Mẹ có thể dùng khăn xô nhúng nước ấm (khoảng 40-45 độ C), túi chườm chuyên dụng hoặc đơn giản là đứng dưới vòi hoa sen nước ấm, để dòng nước chảy nhẹ nhàng lên bầu ngực. Tuy nhiên, cần lưu ý tuyệt đối không chườm quá nóng vì da vùng ngực rất mỏng manh, dễ bị bỏng và nhiệt độ quá cao có thể làm tổn thương nang sữa.

Song song với chườm ấm là kỹ thuật massage. Đây là bước mà rất nhiều mẹ thực hiện sai lầm dẫn đến hậu quả nghiêm trọng. Quan niệm "càng đau càng phải day mạnh cho tan" là hoàn toàn sai lầm và phản khoa học. Việc dùng lực tay quá mạnh day nghiến vào cục tắc không làm tan sữa mà còn làm vỡ các nang sữa, gây dập nát mô mềm, dẫn đến viêm tấy và áp xe nhanh hơn. Cách massage đúng là dùng 3 ngón tay hoặc lòng bàn tay, xoa nhẹ nhàng theo vòng tròn từ chân bầu ngực hướng về phía núm vú. Tại vị trí có cục cứng, hãy dùng ngón tay cái day nhẹ và đẩy từ từ về phía đầu ti. Mẹ có thể dùng thêm dầu dừa hoặc dầu massage để giảm ma sát trên da. Mục tiêu là kích thích dòng chảy chứ không phải là "nghiền nát" bầu ngực.

3. Nguyên tắc "Vàng" số 2: Tích cực làm trống bầu ngực

Sau khi đã làm mềm bầu ngực bằng nhiệt và massage, việc quan trọng tiếp theo là phải đưa lượng sữa ứ đọng ra ngoài càng nhiều càng tốt. Không có máy hút sữa nào tốt bằng lực hút của em bé. Hãy cho bé bú bên ngực bị tắc trước, vì lúc này bé đang đói nên sẽ bú với lực mạnh nhất, giúp thông tia hiệu quả. Mẹ nên thay đổi nhiều tư thế bú khác nhau để cằm của bé hướng về phía có cục tắc. Theo nguyên lý, lực hút của bé sẽ tác động mạnh nhất ở hướng cằm và lưỡi, giúp rút sữa ở các ống dẫn tại vị trí đó hiệu quả hơn. Ví dụ, nếu mẹ bị tắc ở phía nách, hãy thử tư thế ôm bóng (kẹp nách) để cằm bé hướng về phía nách.

Nếu bé bú xong mà bầu ngực vẫn còn căng tức hoặc sờ thấy cục cứng chưa tan hết, mẹ cần dùng máy hút sữa hoặc vắt tay để lấy hết sữa thừa ra. Khi hút, hãy kết hợp dùng tay ép nhẹ nhàng vào vùng bị tắc để hỗ trợ đẩy sữa ra. Hãy kiên trì thực hiện lịch trình hút/bú dày đặc hơn bình thường, khoảng 2 tiếng một lần. Dòng chảy liên tục sẽ tạo áp lực cuốn trôi các cặn sữa gây tắc. Tuyệt đối không được ngừng cho con bú vì sợ đau, bởi việc ngừng bú sẽ khiến sữa ứ đọng nhiều hơn, làm tình trạng tắc nghẽn trở nên trầm trọng và nhanh chóng chuyển sang áp xe.

4. Xử lý giảm đau và chống viêm sau khi hút

Sau khi đã nỗ lực làm trống bầu ngực, bước cuối cùng trong chu trình chăm sóc là giảm đau và ngăn ngừa viêm. Lúc này, chườm lạnh là giải pháp tối ưu. Khác với chườm ấm (dùng trước khi bú để tan sữa), chườm lạnh được áp dụng sau khi đã hút/bú xong. Nhiệt độ lạnh giúp co mạch máu, giảm xung huyết, giảm sưng nề và làm dịu cảm giác đau rát rất hiệu quả. Mẹ có thể dùng khăn bọc đá lạnh hoặc túi gel lạnh chườm lên vùng ngực đau trong khoảng 5-10 phút.

Ngoài ra, mẹo dân gian dùng lá bắp cải ướp lạnh đắp lên ngực cũng được khoa học công nhận hiệu quả giảm sưng nề nhờ các hoạt chất tự nhiên có trong lá bắp cải (lưu ý rửa sạch và chỉ đắp lên vùng da, tránh đầu ti). Nếu mẹ đau quá mức chịu đựng hoặc có sốt nhẹ, việc sử dụng thuốc giảm đau hạ sốt như Paracetamol hoặc Ibuprofen là an toàn và được phép sử dụng cho phụ nữ đang cho con bú. Đừng cố chịu đựng cơn đau vì đau đớn sẽ ức chế phản xạ tiết sữa, khiến việc thông tắc càng khó khăn hơn.

5. Những sai lầm chết người và dấu hiệu cần đi viện ngay

Trong quá trình tự xử lý tại nhà, có những sai lầm mà mẹ tuyệt đối phải tránh để không biến một ca tắc tia sữa đơn thuần thành áp xe ngực phải mổ xẻ. Thứ nhất, không được nhờ người lớn (chồng) hút sữa trực tiếp bằng miệng. Miệng người lớn chứa rất nhiều vi khuẩn, việc mút mạnh có thể gây nhiễm trùng ngược dòng vào đầu ti, đồng thời lực hút của người lớn thường không đúng khớp ngậm và cơ chế như em bé, dễ làm tổn thương đầu ti. Thứ hai, không được đắp các loại lá, cao dán không rõ nguồn gốc hoặc chọc kim vào đầu ti để thông tia theo lời đồn, vì nguy cơ nhiễm trùng uốn ván và hoại tử da là rất cao.

Mẹ cần theo dõi để đi khám kịp thời

Mẹ cần theo dõi sát sao diễn biến của cơ thể. Nếu sau 24-48 giờ tích cực áp dụng các biện pháp trên mà tình trạng không cải thiện, cục cứng không nhỏ đi, hoặc xuất hiện các dấu hiệu nhiễm trùng toàn thân như: sốt cao trên 38.5 độ C, rét run, bầu ngực sưng to, da ngực đỏ lựng, bóng căng, sờ vào thấy nóng ran, hoặc vắt ra sữa có lẫn mủ xanh/vàng, thì mẹ cần đến bệnh viện hoặc các cơ sở y tế chuyên khoa ngay lập tức. Đây là dấu hiệu của viêm tuyến vú hoặc áp xe, cần được điều trị bằng kháng sinh hoặc chích rạch dẫn lưu mủ, việc trì hoãn có thể gây nhiễm trùng huyết nguy hiểm.

Tắc tia sữa là thử thách không thể tránh khỏi của hầu hết các bà mẹ, nhưng sự bình tĩnh và kiến thức đúng đắn sẽ giúp mẹ vượt qua nó một cách nhẹ nhàng. Hãy nhớ công thức: Chườm ấm - Massage nhẹ - Bú/Hút tích cực - Chườm lạnh. Hãy lắng nghe cơ thể mình, đừng để những cục tắc nhỏ biến thành nỗi đau lớn. Và quan trọng nhất, hãy giữ tinh thần thoải mái, uống nhiều nước và nghỉ ngơi đủ, vì một người mẹ khỏe mạnh và hạnh phúc mới là nguồn sữa ngọt ngào nhất cho con yêu.

THÔNG TIN LIÊN HỆ:

• Fanpage của Dr Thắng

1. Thạc sĩ Vũ Công Thắng:

https://www.facebook.com/dr.thang.vn?locale=vi_VN

2. Ths. Vũ Công Thắng: 

https://www.facebook.com/bsthang.vucong?locale=vi_VN

3. THS. Vũ Công Thắng: 

https://www.facebook.com/profile.php?id=61555877620663&locale=vi_VN

• Zalo: 033 809 8222 (không gọi điện vì bác sĩ bận khám sẽ không nghe được)

• Địa chỉ phòng khám: Phòng khám Đa khoa đại học Phenikaa, địa chỉ tại 167 Phố Hoàng Ngân, Phường Yên Hòa, Hà Nội.

• Thời gian làm việc: Sáng 7h30-11h và chiều 14h-16h30 tất cả các ngày trong tuần. Do lịch làm việc của Bác sĩ Thắng không cố định nên nhà mình vui lòng liên hệ trước 1 ngày để có được lịch cụ thể.

• Liên hệ đặt lịch khám: 024 2222 6699